فعالیت های جامعه محور رشته صنایع غذایی گرایش کنترل کیفی

متخصصان کنترل کیفی: دیده‌بانان سلامت، از خط تولید تا سفره جامعه

برخلاف باور عمومی، رسالت دانش‌آموختگان رشته علوم و صنایع غذایی به دیوارهای آزمایشگاه‌های صنعتی و پایش خطوط بسته‌بندی کارخانه‌ها محدود نمی‌شود. امروزه در ادبیات نوین سلامت عمومی، “غذا” نخستین خط دفاعی پیشگیری از بیماری‌ها و “متخصص کنترل کیفی” دیده‌بان هوشیار سلامت جامعه است.

رویکرد جامعه‌محور (Community-based Approach) در دپارتمان کنترل کیفی وارستگان، با هدف پل زدن میان «دانش آکادمیک» و «نیازهای عینی زیست‌بوم جامعه» بازتعریف شده است؛ مسیری که در آن دانشجویان و اساتید با حضور فعال در بطن جامعه، نقشی حیاتی در ارتقای شاخص‌های ایمنی زیستی، سلامت عمومی و فرهنگ تغذیه ایفا می‌کنند. محورهای اصلی این مأموریت عبارتند از:

1-ارتقای سواد غذا و تغذیه (Food Literacy)؛ سد دفاعی در برابر شبه‌علم

در عصر انفجار اطلاعات، بزرگ‌ترین بحران ایمنی غذا «اطلاعات نادرست» (Misinformation) و ترویج باورهای شبه‌علمی در فضای عمومی است؛ باورهایی که گاه صنعتی‌زدایی افراطی را تبلیغ کرده و گاه سلامت جامعه را به مخاطره می‌اندازند. نقش جامعه‌محور ما در این حوزه، اقدامات زیر است:

< ul style=”text-align: justify;”>

• روشنگری علمی و تفکیک علم از شبه‌علم: برگزاری وبینارها، کارگاه‌های محلی و تولید محتوای معتبر برای اصلاح باورهای غلط شایع (از جمله شایعات بی‌اساس پیرامون سرطان‌زایی مطلق افزودنی‌های مجاز، یا توهم سالم بودن تمام اقلام فله‌ای و غیرصنعتی).
• آموزش عمومی سواد برچسب‌خوانی (Food Label Literacy): توانمندسازی گروه‌های هدف جامعه (به‌ویژه مادران، خانواده‌ها و افراد دارای بیماری‌های زمینه‌ای نظیر دیابت، سلیاک و پرفشاری خون) جهت درک نشانگرهای رنگی تغذیه‌ای (چراغ راهنمای سلامت)، جدول ارزش غذایی، بازخوانی شناسه پروانه‌های بهداشتی و تفسیر دقیق تاریخ‌های مصرف.
• بهینه‌سازی رفتار مصرف‌کننده و کاهش ضایعات خانگی (Food Waste): آموزش متدهای اصولی نگهداری و ذخیره‌سازی غذا در شرایط خانگی، جلوگیری از فساد بیولوژیک و بیوشیمیایی در زنجیره سرمایش خانگی، و به حداقل رساندن هدررفت سرمایه‌های غذایی خانوار.

2-دیده‌بانی و پایش میدانی سلامت مواد غذایی (Public Health Monitoring)

دانشجویان و متخصصان کنترل کیفی به عنوان چشم بینای نظام سلامت، می‌توانند پایش‌های اولیه کیفی را فراتر از پایش‌های دولتی و در قالب مسئولیت اجتماعی به انجام برسانند:

• غربالگری و پایش کیفی کانون‌های حساس جمعیتی: اجرای طرح‌های پایش داوطلبانه با استفاده از کیت‌ها و آزمون‌های سریع کیفی (Rapid Detection Tests) جهت ارزیابی اولیه ایمنی مواد غذایی توزیع‌شده در بوفه مدارس، مهدکودک‌ها، سرای سالمندان و بازارهای روز محلی و ارائه گزارش‌های تحلیلی-مشورتی به مدیران و نهادهای ذی‌ربط.
• تضمین ایمنی و مهار ریسک در «زنجیره تأمین خیریه‌ها»: نظارت علمی بر زنجیره نگهداری و توزیع در بانک‌های غذا، پویش‌های خیرخواهانه و خیریه‌ها، برای اطمینان از سلامت میکروبی و عدم فساد محموله‌های اهدایی (نظیر لبنیات، فرآورده‌های پروتئینی و نان) پیش از رسیدن به دست اقشار آسیب‌پذیر.

3-ترویج ایمنی در کسب‌وکارهای خرد و احیای مهندسی‌شده سنت‌های غذایی

بخش قابل توجهی از سبد غذایی خانوار از محصولات خانگی، بومی، کارگاهی و مشاغل خرد تأمین می‌شود؛ بخش‌هایی که به علت عدم بهره‌مندی از امکانات صنعتی، بیش از همه مستعد مخاطرات میکروبی و شیمیایی هستند:

• مشاوره فنی و تسهیل‌گری برای تولیدکنندگان خرد: انتقال مفاهیم پایه‌ای بهداشت و ایمنی فرآوری، شامل استقرار اصول بهینه تولید (GMP)، بهداشت فردی و محیطی (GHP) و الزامات بنیادین HACCP در کارگاه‌های محلی، با هدف صفر رساندن حوادث مسمومیت‌زای موضعی.
• ایمن‌سازی علمی فرآوری‌های سنتی: آموزش تکنیک‌های استاندارد عمل‌آوری، خشک‌کردن، تخمیر، ترشی‌اندازی و کنسروکردن سنتی در سطح خانگی و محلی جهت ریشه‌کنی خطرات مهلکی نظیر سم بوتولینوم (Clostridium botulinum) و آلودگی‌های قارچی مولد مایکوتوکسین‌ها (مانند آفلاتوکسین).

4-فرماندهی علمی در مدیریت بحران‌ها و مهار «هراس‌های غذایی» (Food Scares)

در شرایط وقوع بحران‌ها و حوادث غیرمترقبه، نقش کارشناسان بهداشت و ایمنی مواد غذایی حیاتی و غیرقابل جایگزین است:

• پاسخ‌گویی علمی سریع در زمان بحران شایعات (Food Scares Response): به هنگام انتشار اخبار جعلی و ایجاد ترس کاذب در جامعه پیرامون مسمومیت یا دستکاری اقلام غذایی خاص، اساتید و دانش‌آموختگان به عنوان مرجع معتمد علمی وارد میدان شده و با اطلاع‌رسانی مبتنی بر شواهد آزمایشگاهی، از بحران‌های روانی و اقتصادی در بازار جلوگیری می‌کنند.
• نظارت عالیه بر زنجیره امداد و اجتماعات بزرگ: مشارکت در تدوین پروتکل‌ها و حضور میدانی در تیم‌های پایش سلامت غذا در زمان بحران‌های طبیعی (سیل، زلزله) و گردهمایی‌های بزرگ مذهبی، اجتماعی و اردوهای امدادی جهت جلوگیری از اپیدمی‌های گوارشی حاد منتقله از آب و غذا (Foodborne Illnesses).